De minister van Justitie en Veiligheid komt met een wetsvoorstel om de bevoegdheden van de politie om burgers op sociale media te monitoren fors uit te breiden. Dat zou nodig zijn om verstoringen van de openbare orde te voorkomen. Maar het zal er vooral toe leiden dat burgers steeds minder ruimte ervaren om zich online uit te spreken, en zichzelf dus censureren.

Als aanleiding voor het voorstel werpt de minister op dat 'veel rellen en demonstraties die uit de hand lopen, online worden georganiseerd'. Maar hoe groot is dit probleem eigenlijk echt? Rechtvaardigt het werkelijk de ingrijpende, invasieve surveillance die hij voorstelt?

Het frame dat demonstraties steeds gewelddadiger worden en vaak uit de hand lopen is al eerder ontkracht, onder anderen door Follow the Money. In slechts 3% van de gevallen leidt een demonstratie tot een verstoring van de openbare orde. Dat totaal aantal incidenten is een fractie van wat misgaat bij voetbalwedstrijden, festivals of jaarmarkten. Je kunt je dus afvragen of dit voorstel zoden aan de dijk zet.

Terwijl het wél een grote impact heeft op het demonstratierecht, het recht op privacy het non-discriminatierecht en de online uitingsvrijheid van de burger. Als dit wetsvoorstel van de minister wordt doorgevoerd, mag de politie al onderzoek doen naar burgers - en persoonsgegevens opslaan - zonder dat zij verdacht worden van een strafbaar feit. De politie kan die gegevens vervolgens delen met de burgemeester, het OM, de geheime diensten en andere landen. Ook kunnen ze worden gebruikt voor ander politiewerk of worden gematcht met andere gegevens die de politie over burgers heeft.

Een signaal van een burgemeester die bang is voor een verstoring van de openbare orde is dan al genoeg. Dat is een vrij lage lat. Je zou in principe al in de gaten kunnen worden gehouden wanneer je een demonstratie organiseert over een onderwerp dat 'schuurt'. Of wanneer je een uiting deelt op sociale media over die demonstratie. Ook is het criterium niet echt objectief en zet de minister de deur open voor willekeur of een ongelijke behandeling. Een burgemeester zou immers demonstraties die aansluiten bij hun eigen politieke overtuiging, minder snel als een bedreiging voor de openbare orde kunnen zien dan een actie die daar haaks op staat. Of zou het uit kunnen maken wie een bepaalde uiting online plaatst. Het zou niet de eerste keer zijn dat mensen op basis van hun etniciteit worden gemonitord. Daarmee raakt het voorstel ook aan het recht op non-discriminatie.

De online aanwezigheid van de politie gaat de burger niet in de koude kleren zitten. Het chilling effect van dergelijke maatregelen is namelijk groot. Dat wil zeggen dat als mensen weten dat de politie online meeleest, ze zichzelf sneller zullen censureren. De drempel wordt hoger om je politiek uit te spreken of om sociale media te gebruiken om iets te organiseren. Oftewel: om gebruik te maken van je democratische recht.

Laten we dus vooral stilstaan bij de 97% van de gevallen dat demonstraties geen problemen opleveren. Binnen een gezonde democratie spreken burgers zich steeds vaker uit, ook online, en weten ze de weg naar de straat te vinden. Laten we die weg vooral vrijhouden en niet onderwerpen aan overmatige surveillance door de politie met voorstellen die niet alleen ineffectief zijn, maar ook onze democratie ondermijnen.