De manier waarop toezichthouders op de Nederlandse geheime diensten worden aangesteld voldoet niet aan het Europees recht. En dat maakt kwetsbaar. Nu op de ministeries hard geschreven wordt aan de herziening van de wet die dit regelt zou je zeggen: Één en één is twee, dit is hét moment om dit probleem op te lossen. Waarom is het op dit punt dan zo stil?

Hoe zou het moeten zijn?

Bij het aanstellen van toezichthouders op geheime diensten hoort een screening. Een persoonsgericht onderzoek waarin wordt gekeken of iemand een veiligheidsmachtiging kan krijgen. Die screening is nodig omdat de toezichthouders voor de uitvoering van hun taak toegang moeten hebben tot geheime informatie. Zonder screening dus geen toezichthouder.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bepaalde eerder in de zaak Ekimdzhiev tegen Bulgarije dat er sprake is van belangenverstrengeling op het moment dat inlichtingen- en veiligheidsdiensten zelf hun eigen toezichthouders screenen.

Door de veiligheidsmachtiging te weigeren kan de dienst invloed hebben op de samenstelling van zijn eigen toezichthouder. De toezichthouder zou kritisch op de diensten moeten kunnen zijn zonder dat dit consequenties heeft. Wanneer het intrekken van een veiligheidsmachtiging je boven het hoofd hangt als toezichthouder, dan kun je je werk niet meer doen.

Wat is het probleem in Nederland?

In het Nederlandse stelsel gaat dit mis. De enige instantie die veiligheidsscreenings uitvoert is de gecombineerde Unit Veiligheids Onderzoeken. Deze unit is van de AIVD en MIVD, de Nederlandse geheime diensten. Oftewel: De Nederlandse geheime diensten screenen hun eigen toezichthouders. Dat klinkt als de slager die zijn eigen vlees keurt, en dat mag juridisch dus niet.

Dat lijkt misschien een papieren probleem, maar dat is het niet. In Nederland wordt er veelvuldig gewaarschuwd voor het afbrokkelen van de rechtsstaat. En terecht. Om daar iets aan te doen is het belangrijk om de effectiviteit en onafhankelijkheid van controlerende instanties te waarborgen. Een dergelijke kwetsbaarheid in deze onafhankelijkheid zou dan ook zeker moeten worden opgelost.

Nu is het moment om dit op te lossen

Dus beste beleidsmakers die op dit moment de wet schrijven die regelt hoe de democratische rechtsstaat beschermd moet worden; neem dit punt ook meteen mee, en regel dat toezichthouders op een andere manier gescreend worden.