20 februari maakten we de grootste schenders van onze digitale rechten in 2025 bekend tijdens de uitreiking van de Big Brother AwardsMeer over de winnaars. Algemeen directeur Evelyn Austin gaf daar onderstaande speech.

"Censorious"

We hebben het vaak gehad over het mainstream maken van ons werk. Na de Snowden-onthullingen in 2013, na Cambridge Analytica in 2018. Toen we een staatssecretaris voor Digitalisering kregen.

Wanneer we het hadden over mainstream gaan, dachten we vooral aan toegenomen aandacht in de media en politiek. Dat zou leiden tot betere wetgeving, beter beleid. En ja, ook meer supporters en donateurs. Deuren zouden wijder opengaan en mensen zouden staan te springen om onze standpunten te horen. Mainstream-comfort.

Wat in deze rozekleurige fantasieën niet voorkwam, was aandacht van de Amerikaanse regering. En al helemaal niet op de manier zoals afgelopen maand.

Toen verwees de Amerikaanse House of Representatives in een rapport naar Bits of Freedom als een "censorious NGO". Vorige week werden er door Groenlinks/PvdA en Volt kamervragen over gesteld. Een van de vragen: zou de Nederlandse overheid bereid zijn Bits of Freedom te beschermen tegen de VS?

Het mainstream-comfort dat aan de horizon gloorde maakt plaats voor mainstream-verwondering. Mainstream-zorgen ook wel een beetje. En mainstream-slechtegrappen. Zoals onze collega Martijn die voorstelde dat we een Big Brother Award aan de VS zouden uitreiken, maar niet voordat we de prijs hernoemden naar de Biggest Brother Award.

Fun fact: ik schreef dit voordat Trump door de kolenindustrie tot "undisputed champion of beautiful clean coal" gekroond werd.

Maar terug naar dat rapport van de House of Representatives, en wat eraan vooraf ging. Ik wil jullie in drie delen meenemen in de versmelting van Big Tech en Big Brother, de aandacht van de VS voor platformwetgeving in Europa, en wat dat allemaal betekent.

En om het een beetje luchtig te houden, heb ik een nummer van Talking Heads uitgezocht dat als soundtrack kan dienen, namelijk 'Burning Down the House'.

Deel 1: 'Watch out / You might get what you're after'

Eerst over die versmelting.

Niet geheel toevallig waren de mannen op de voorste rij bij de inauguratie van Trump allemaal techgiganten. Samen bezitten ze decennia aan historische data en geautomatiseerde, real-time toegang tot ons digitale leven, economie en politiek. Het zijn de meest omvangrijke datasets en surveillance-infrastructuur die de wereld ooit heeft gekend.

De samensmelting tussen Big Tech en Trump stopte niet bij de plechtigheden in januari vorig jaar.

Big Tech sponsorde de bouw van de White House State Ballroom, en tijdens een veelbesproken diner schoven 33 techbazen aan om Trump met complimenten te overladen.

En natuurlijk was daar de twee uur durende documentaire over Melania Trump waarvoor Amazon de rechten kocht voor 40 miljoen. Volgens sommigen een investering, anderen noemden het smeergeld. Ik kan niets zeggen over de artistieke kwaliteit van de film, maar het heeft in ieder geval fantastische reacties uitgelokt. Zo deed de subreddit /BoycottUnitedStates een poging om de paranormale erotische thriller "Melania: Devourer of Men" hoger in de Amazon-zoekresultaten te laten eindigen dan de documentaire. Met toestemming van de auteur.

Die omschrijft zijn boek trouwens als "a combo monster fiction/ erotica/ Trump book", en vertelt in een interview dat hij het boek geschreven heeft om het goed te doen in het Kindle algoritme.

Minder grappig: de samenwerking tussen Palantir en de immigratiedienst van de VS, ICE.

In maart vorig jaar publiceerde Trump een decreet waarin hij opriep tot meer dataverzameling en -uitwisseling door overheidsorganisaties. De belangrijkste focus leek toen al het uitzetten van mensen te zijn. Op aandringen van Elon Musk speelt Palantir daarbij een grote rol.

Palantir is het controversiële big data bedrijf van de minstens zo controversiële Peter Thiel en Alex Karp. Het bedrijf ontving vorig jaar voor meer dan 1 miljard dollar aan overheidscontracten. De Amerikaanse immigratiedienst ICE was de op één na grootste klant. We weten dat ze bijvoorbeeld gebruik maakt van de tools ImmigrationOS en ELITE. Die laatste maakt gebruik van gegevens van de Department of Health and Human Services en andere overheidsorganisaties om mensen te vinden die uitgezet moeten worden. Een verweving van zorg en repressie die mogelijk is dankzij verregaande dataverzameling en -uitwisseling tussen overheidsorganisaties.

Palantir is niet alleen niet meer weg te denken uit het Amerikaanse veiligheidsdomein. Ook in Europa heeft het gebruik van Palantir door overheden een vlucht genomen, en het bedrijf wordt daarnaast veelvuldig in verband gebracht met de genocide in Palestina.

Fun fact: Karp noemde Musk de meest "qualified person in the world" om de Amerikaanse overheid te herprogrammeren.

Nog een fun fact: afgelopen jaar investeerde het Nederlandse pensioenfonds voor overheid en onderwijs 825 miljoen euro in Palantir.

Aanvallen op de Digital Services Act (DSA)

Parallel aan het huwelijk tussen Big Tech en Big Brother zagen we groeiende aanvallen op Europese platformwetgeving en de handhaving daarvan. Tot deze wetgeving vorig jaar inzet werd van een geopolitieke machtsstrijd. Het eerste hoogtepunt hiervan was in juli 2025, namelijk de publicatie van het eerste rapport van de US House of Representatives Judiciary Committee, de justitiecommissie van het Huis van Afgevaardigden. Hun rapport heette: The Foreign Censorship Threat: How the European Union's Digital Services Act compels Global Censorship and Infringes on American Free Speech.

De titel is een beetje een spoiler natuurlijk, maar ook weer niet, want het bewijs voor deze uitspraak levert het rapport niet.

Wat interessant is, is dat aan het rapport vorderingen vooraf gingen aan 9 grote techbedrijven. Hen werd gevraagd naar al hun communicatie met "foreign censors".

Die vorderingen raakten niet alleen Google, Meta en TikTok in de VS, maar ook hun in Europa gevestigde onderdelen. Zo worden de interne notities van een Europese Big Tech woordvoerder gebruikt om een van onze collega organisaties te beschuldigen van censuur.

Een paar weken na dat rapport, begin augustus, kregen Amerikaanse ambassades in Europa de opdracht om terug te duwen tegen handhaving van de DSA. Ook de ambassade in Nederland ging met die opdracht aan de slag.

In december maakte het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken bekend dat mensen die zelf, of wiens familieleden gewerkt hebben op het gebied van contentmoderatie, fact-checking of online safety, een visum geweigerd zouden worden.

En een paar weken later werden vijf Europeanen de toegang tot de VS ontzegd vanwege hun betrokkenheid bij de DSA: voormalig Eurocommissaris Thierry Breton en vier werknemers van NGO's. Macron noemde het besluit "dwang gericht op het ondermijnen van Europese digitale soevereiniteit."

Ook na de jaarwisseling bleef het onrustig. Eind januari schreef diezelfde House Committee als van dat rapport op X dat de DSA een "Orwellian online censorship law" is en dat Europa X straft voor het faciliteren van een vrij en open debat. Dit in reactie op het boetebesluit van de Europese Commissie aan X voor het niet naleven van transparantievereisten uit de DSA.

Een week later, begin februari, verscheen deel twee van de House Committee's "onderzoek" naar de DSA. Letterlijk The Foreign Censorship Threat part II maar nu ging het niet alleen om de DSA maar om "Europe's Decade-Long Campaign to Censor the Global Internet and how It harms American Speech in the United States." Kleine escalatie dus.

In dat rapport wordt onder andere Bits of Freedom een "censorious NGO" genoemd, maar wordt ook Autoriteit Consument en Markt, die in Nederland toezicht houdt op de DSA, censuur en verkiezingsbeïnvloeding verweten.

Dat brengt ons bij hoofdstuk 2 van dit praatje, en we keren terug naar het nummer van Talking Heads voor de bijbehorende soundtrack. Dit keer: "Hold tight / we're in for nasty weather."

Deel 2: 'Hold tight / we're in for nasty weather'

Want dit gaat natuurlijk niet echt over angst dat Europa de vrijheid van meningsuiting inperkt. En zelfs niet enkel over het beschermen van de financiële belangen van Amerikaanse bedrijven.

Maar waar gaat het dan wel om?

De aanval op de DSA moet gezien worden als een aanval op onze soevereiniteit. Trump wil, simpel gezegd, controle over wat wij hier doen.

Enerzijds doet hij dat door onze democratie te ontwrichten en de afspraken waarop de vrije samenleving rust. En die overigens in een rechtsstaat, en door rechtsstaten onderling, vrijwillig moeten worden eerbiedigt.

In de dagen die volgden, gebruikte Wilders het rapport om twijfel te zaaien over de uitslag van onze Tweede Kamer verkiezingen. Als het niet aan de EU was geweest, had PVV de verkiezingen misschien wel gewonnen. Wilders is overigens niet de enige extreemrechtse Europese politicus die het rapport op deze manier inzet. Hetzelfde gebeurde in Roemenië.

Het twijfel zaaien over democratische processen en delegitimeren van de tegenmacht is natuurlijk classic tyranny.

Anderzijds zet Trump Big Tech in om zijn controle over Europa te vergroten. Onze afhankelijkheid van Big Tech maakt ons daar kwetsbaar voor. Maar Big Tech heeft ook een enorme opiniemacht in Europa. Big Tech - en daarmee de facto Trump - heeft controle over onze informatievoorziening, onze vrijheid van meningsuiting en ons publieke debat.

De aanval op de DSA is niet ingegeven door het willen beschermen van de rechten van honderden miljoenen mensen, maar om het vergroten van de macht van één man.

En voor wie nog twijfelt hoeft alleen te kijken naar de uiteenlopende manieren waarop de VS de vrijheid van meningsuiting het afgelopen jaar zelf heeft beperkt.

In eigen land heeft de VS Apple en Google onder druk gezet om meerdere apps uit de appstore te halen die gebruikt werden om misstanden door de immigratiedienst te documenteren. Na een expliciete knieval naar Trump, haalde Meta vorig jaar meer dan 200 accounts offline van organisaties die zich bezighouden met gendergelijkheid en gezondheidsrechten. En enkele dagen nadat een groep door Trump goedgekeurde Amerikaanse investeerders de controle namen over TikTok's Amerikaanse dienst, merkten gebruikers dat berichten met "Epstein" erin niet konden worden verstuurd.

Digitale rechten zijn niet bijzaak, maar hoofdzaak

Wat zich aftekent is een versmelting van twee enorme machten. Waar Big Tech in het verleden zo nu en dan nog fungeerde als contramacht tegenover overheden - en andersom -, zien we daar in de praktijk weinig meer van terug.

Big Tech en Big Brother hebben geen matigende werking meer op elkaar. In tegendeel: ze fungeren als vliegwiel voor elkaars macht. En dit leidt tot een enorme machtsinbalans die inherent gevaarlijk is binnen een democratische rechtsstaat.

Maar het leidt ook tot een machtsblok van een omvang die we nauwelijks kennen. De Biggest Brother, misschien nog helemaal zo'n slechte grap niet van Martijn.

Het is dus weliswaar misschien fair om te zeggen dat ons werk dan eindelijk 'gemainstreamd' is -- het resultaat is niet echt wat we hadden voorzien of gewild. Wat zeker is, is dat digitale rechten geen 'bijzaak' zijn, maar hoofdzaak in de grote conflicten die voor de deur staan. En het maatschappelijk middenveld, organisaties zoals Bits of Freedom, zijn zelf onderdeel van die strijd geworden, onze legitimiteit en voortbestaan onderwerp van discussie.

En het wordt een spannend jaar. Naast de veranderende geopolitieke situatie en de dreigende inperkingen van maatschappelijke ruimte ook in Nederland, zien we in Brussel een beweging om de grote digitale rechten overwinningen van het afgelopen decennium terug te draaien. En in Nederland gaan we een nieuwe herziening van de wet voor de geheime diensten tegemoet. Dit met een kabinet dat de diensten in staat wil stellen "nieuwe technologie maximaal te benutten".

Deel 3: 'Burning down the house'

Dat brengt ons bij hoofdstuk 3.

Het goede nieuws is dat er al heel veel gebeurt om het tij te keren. We hebben rechtsstatelijke middelen tot onze beschikking die werken. De Europese Commissie ervaart nu iets dat Bits of Freedom al heel lang weet, namelijk dat soms geldt: hoe meer wrevel je opwekt, hoe beter je je werk doet. We hebben nu méér Europa nodig.

We hebben ook méér technologie nodig, namelijk technologie van eigen bodem.

En we hebben meer van jullie nodig.

Het is natuurlijk niet heel opbeurend dat je voor je strategieën inspiratie moet putten uit een boek dat "Over tirannie" heet, maar het boek van Timothy Snyder zit vol goede adviezen. Bijvoorbeeld dat je niet van tevoren moet gehoorzamen, dat je instituten zoals toezichthouders en kranten moet verdedigen, en dat je je professionele ethische normen moet bewaken.

Maar waar ik vanavond extra bij wil stilstaan is het advies "[to] stand out." Snyder schrijft: "Stand out. Someone has to. It is easy to follow along. It can feel different. But without that unease, there is no freedom."

Dit advies brengt iets naar voren dat impliciet is in al Snyders adviezen: tegenmacht hoeft niet symmetrisch te zijn om succesvol te zijn.

Dat zullen we later vanavond weer bevestigd zien, wanneer we van individuen horen die elk een bijzondere bijdrage hebben geleverd aan het beschermen van onze digitale rechten.

Maar het geldt natuurlijk ook voor Bits of Freedom. Wat doe je als kleine organisatie wanneer de House of Representatives je censorious noemt? Het antwoord daarop brengt ons voor de laatste keer terug bij Talking Heads, en bij de lyrics die passen bij dit laatste hoofdstuk, en bij de hoofdstukken die nog komen:

"I'm an ordinary guy / Burning down the house."

De fik erin, met andere woorden. Dank jullie wel!

Over de Big Brother Awards

De uitreiking van de Big Brother Awards werd dit jaar voor de twintigste keer door ons georganiseerd. Met deze avond onderzoeken we hoe het is gesteld met privacy en internetvrijheid in Nederland.