De manier waarop toezichthouders op de Nederlandse geheime diensten worden aangesteld voldoet niet aan het Europees recht. En dat maakt kwetsbaar. Nu op de ministeries hard geschreven wordt aan de herziening van de wet die dit regelt, zou je zeggen: dit is hét moment om dit probleem op te lossen. Waarom is het op dit punt dan zo stil?

Hoe zou het moeten zijn?

De toezichthouders op de geheime diensten worden onderworpen aan een veiligheidsonderzoek waarin wordt gekeken of iemand een veiligheidsmachtiging kan krijgen. Die machtiging is nodig omdat de toezichthouders voor de uitvoering van hun taak toegang moeten hebben tot geheime informatie. Zonder machtiging dus geen toezichthouder.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bepaalde eerder in de zaak Ekimdzhiev tegen Bulgarije dat er sprake is van belangenverstrengeling op het moment dat inlichtingen- en veiligheidsdiensten zelf het onderzoek doen naar hun eigen toezichthouders.

Door de veiligheidsmachtiging te weigeren kan de dienst invloed hebben op de samenstelling van zijn eigen toezichthouder. Terwijl de toezichthouder kritisch op de diensten moet kunnen zijn zonder dat dit consequenties heeft. Wanneer het intrekken van een veiligheidsmachtiging je boven het hoofd hangt als toezichthouder, dan kun je je werk niet meer doen.

Wat is het probleem in Nederland?

In het Nederlandse stelsel gaat dit mis. De enige instantie die veiligheidsonderzoeken uitvoert is de gecombineerde Unit Veiligheids Onderzoeken. Deze unit is van de AIVD en MIVD, de Nederlandse geheime diensten. Oftewel: de Nederlandse geheime diensten screenen hun eigen toezichthouders. Dat klinkt als de slager die zijn eigen vlees keurt, en dat mag juridisch dus niet.

Dat lijkt misschien een papieren probleem, maar dat is het niet. In Nederland wordt er veelvuldig gewaarschuwd voor het afbrokkelen van de rechtsstaat. En terecht. Juist het onafhankelijk kunnen opereren van toezichthouders is cruciaal voor het functioneren van een democratische rechtsstaat. Dit zijn immers de zogenaamde checks and balances, de instanties die de macht controleren. Om de rechtsstaat te verstevigen is het dus belangrijk om de effectiviteit en onafhankelijkheid van controlerende instanties te waarborgen. Dat de geheime diensten zlf hun eigen toezichthouders keuren is een kwetsbaarheid in de onafhankelijkheid van die toezichthouders en dat moet dan ook worden opgelost.

Nu is het moment om dit op te lossen

Dus beste beleidsmakers die op dit moment de wet schrijven die regelt hoe de democratische rechtsstaat beschermd moet worden: neem dit punt mee, en regel dat toezichthouders op een andere manier worden gescreend.