Zojuist maakten we de grootste schenders van onze digitale rechten in 2025 bekend tijdens de uitreiking van de Big Brother Awards. Van de vijf genomineerden zijn de winnaars... De Nationale Politie (publieksprijs) en de Belastingdienst (expertprijs)!

Onaangekondigde huisbezoeken aan demonstranten door de Nationale Politie, zonder wettelijke grondslag

Met de Big Brother Awards vraagt burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom jaarlijks aandacht voor personen, bedrijven en overheden die een grove inbreuk hebben gemaakt op onze communicatievrijheid en privacy. De publieksfavoriet van deze misschien wel minst begeerde prijs van Nederland was dit jaar de Nationale Politie. Zij kreeg maar liefst dertig procent van de stemmen. De Nationale Politie won voor het monitoren van activisten via sociale media, en het vervolgens thuis opzoeken van deze activisten, zonder wettelijke grondslag.

De politie is zelf erg onduidelijk over de functie en status van deze huisbezoeken. Hierdoor weten mensen niet of ze ergens van worden verdacht, of het gesprek telt als een verhoor, wat de aanleiding is voor het huisbezoek, wat er wordt gedaan met wat zij zeggen en wat hun rechten op dat moment zijn. "Het gebrek aan bewustzijn van de politie over deze ongelijke machtsverhouding is stuitend," zegt Evelyn Austin, directeur Bits of Freedom. "Bovendien zijn onaangekondigde huisbezoeken enorm intimiderend. Het kan voor mensen een drempel opwerpen om gebruik te maken van je demonstratierecht of vrijheid van meningsuiting. Je wilt immers voorkomen dat de politie bij jou aanklopt."

Reactie van de Nationale Politie

De prijs werd opgehaald door de Functionaris Gegevensbescherming van de politie, Marjolein Louwerse. In haar speech gaf zij aan:

"[...] De politie is hier waakzaam en dienstbaar aan de waarde van de rechtsstaat. En moet zich dus aan de wet houden. Bekend zijn de regels van strafvordering, vooral uit politie-series waarop stellen en sprongen machtiging moet worden geregeld. En dat er strikte aanwijzingen zijn voor de politie ten aanzien van het mogelijke aanwenden van geweld, is ook bekend.

Minder bekend, maar wat mij betreft minstens zo belangrijk, zijn de regels waaraan de politie zich moet houden bij verwerken van persoons- en politiegegevens. Dit is onder andere beschreven in de WPG [Wet politiegegevens], waar ik dus toezichthouder op ben. Waar het om gaat is dat de wet nogal belangrijk is voor de politie. Omdat de wet het gereedschap is aan de hand waarvan anderen de maat worden genomen. Omdat de wet het bestaan en het optreden van de politie legitimeert. En omdat de wet ook nog eens voor de politie zelf geldt. [...]

Dit is een prijs die je liever niet wint. Tegelijkertijd is het een blijvende reminder aan het feit dat 'gegevensbeschermen' een werkwoord is. Een inspanning en een balansoefening die nooit af is. En elke dag opnieuw weer wordt uitgevoerd door zo'n 65.000 collega's. Ik zal deze trofee en de zorgen die ermee samenhangen meenemen naar Den Haag. En onder de aandacht brengen en blijven brengen."

Burgers nog steeds de dupe door het algoritmegebruik van de Belastingdienst

Volgens de expertjuryleden biedt de Big Brother Awards een uitgelezen kans om aandacht te vragen voor schendingen die misschien al bekend zijn, maar die desondanks te weinig aandacht krijgen. In dat licht wijst de jury de Belastingdienst aan als winnaar van de Expertprijs. Ook geeft ze een speciale vermelding aan Microsoft, die was genomineerd voor haar bijdrage aan de genocide in Palestina vanuit haar datacentrum in onze achtertuin. Volgens de jury is het belangrijk dat hier veel meer aandacht voor is.

De Belastingdienst pakt de winst voor het onrechtmatig inzetten van algoritmen. Van de zo’n honderd algoritmen die worden ingezet, blijkt de helft niet aan de wettelijke regels te voldoen. "We spraken met unanieme verontwaardiging over het handelen van de Belastingdienst," licht de vier-koppige jury in een rapport toe. "Het is shockerend om te zien dat de Belastingdienst - na de enorme ravage van het Toeslagenschandaal - nog steeds onrechtmatig algoritmen inzet. Juist omdat we de ernstige gevolgen kennen van de inzet van discriminerende algoritmen door de Belastingdienst, komt de huidige inzet van dit soort algoritmen over als kwade opzet. Het is hoogst problematisch dat de Belastingdienst niet leert van haar fouten." Als het aan ons ligt, moet de Belastingdienst zich dan ook onmiddellijk aan de wet gaan houden.

Reactie van de Belastingdienst

Benjamin Jansen, directeur Corporate Dienst Datafundamenten en Analytics bij de Belastingdienst, nam de award in ontvangst. In zijn speech zei hij:

"We hebben het met elkaar best ingewikkeld gemaakt met al die belastingregels, toeslagenregels en uitzonderingen. Het is een hele klus om [je aangifte] als burger of als bedrijf op een goede manier te doen. Om ons werk te kunnen doen, hebben wij algoritmes nodig. En ja, daarmee maken we onderscheid. [...] Maar als de Belastingdienst onderscheid maakt, dan moeten wij dat wel volgens de regels doen. En dat mag zeker niet tot discriminatie leiden.

Dus de vraag is: hoe doen we dat dan? Hoe houden wij toezicht op de werking van al die algoritmes? Op het juiste gebruik van de data? Op het voorkomen van bias in die data en die uitkomsten? Bij de Belastingdienst van mijn directie maken we al sinds 2018 gebruik van een kwaliteitskaart. En dat is een ontwikkeling. Die passen we continu aan aan de ontwikkelingen en nieuwe regelgeving. [...]

In het verlengde daarvan hebben we zelf als Belastingdienst ook in 2024 advies gevraagd aan de autoriteit persoonsgegevens op een aantal echt juridisch taaie kwesties. We zijn blij met helder advies, dat duidelijkheid geeft en handelingsperspectief biedt. Dat maakt ons duidelijk dat het gebruik van algoritmes een stevige juridische en ethische basis nodig heeft. En dat we die moeten onderbouwen. En ook dat we daar als Belastingdienst nog niet aan voldoen. Het is terecht dat jullie daar de vinger bij legt.

We weten dus wat ons te doen staat. [...] We zijn heel concreet begonnen om een set van honderd algoritmes die ook geïdentificeerd zijn, om die langs de lat van de AP te leggen. En dus bent u eigenlijk net op tijd met deze awards. [...]"

Positieve prijs naar privacy voorvechters

Tijdens de uitreiking is er ook ruimte voor positief nieuws: de Felipe Rodriquez Award gaat naar personen of organisaties die het afgelopen jaar juist veel hebben betekend voor onze digitale rechten. Dit jaar waren er drie winnaars.

Onderzoeksplatform BOOS (BNNVARA) won allereerst voor het creëren van bewustwording voor de rechten van kinderen in familievlogs. Daarnaast mocht Bert Hubert de prijs in ontvangst nemen, en wel voor het oproepen tot Amerikaanse onafhankelijkheid en digitale soevereiniteit met zijn concrete voorstel 'Cloud Kootwijk'. Tot slot wonnen The Rights Forum, Plant een Olijfboom en PAX voor het voeren van campagne rond het wetsvoorstel om 'verheerlijking van terrorisme' en openbare steunbetuigingen aan zogenoemde terroristische organisaties strafbaar te stellen. Mensen kwamen hierdoor massaal in actie en spraken zich uit tegen dit wetsvoorstel die de uitingsvrijheid en het recht om te demonstreren onder druk zet.

Over de Big Brother Awards

De uitreiking van de Big Brother Awards werd dit jaar voor de twintigste keer door ons georganiseerd. Met deze avond onderzoeken we hoe het is gesteld met privacy en internetvrijheid in Nederland.