Zojuist maakten we de grootste schenders van onze digitale rechten in 2025 bekend tijdens de uitreiking van de Big Brother Awards. Van de vijf genomineerden zijn de winnaars... De Nationale Politie (publieksprijs) en de Belastingdienst (expertprijs)!

Onaangekondigde huisbezoeken aan demonstranten door de Nationale Politie, zonder wettelijke grondslag

Met de Big Brother Awards vraagt burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom jaarlijks aandacht voor personen, bedrijven en overheden die een grove inbreuk hebben gemaakt op onze communicatievrijheid en privacy. De publieksfavoriet van deze misschien wel minst begeerde prijs van Nederland was dit jaar de Nationale Politie. Zij kreeg maar liefst dertig procent van de stemmen. De Nationale Politie won voor het monitoren van activisten via sociale media, en het vervolgens thuis opzoeken van deze activisten, zonder wettelijke grondslag.

De politie is zelf erg onduidelijk over de functie en status van deze huisbezoeken. Hierdoor weten mensen niet of ze ergens van worden verdacht, of het gesprek telt als een verhoor, wat de aanleiding is voor het huisbezoek, wat er wordt gedaan met wat zij zeggen en wat hun rechten op dat moment zijn. "Het gebrek aan bewustzijn van de politie over deze ongelijke machtsverhouding is stuitend," zegt Evelyn Austin, directeur Bits of Freedom. "Bovendien zijn onaangekondigde huisbezoeken enorm intimiderend. Het kan voor mensen een drempel opwerpen om gebruik te maken van je demonstratierecht of vrijheid van meningsuiting. Je wilt immers voorkomen dat de politie bij jou aanklopt."

We roepen dan ook op dat de politie helemaal moet stoppen met deze intimiderende huisbezoeken van demonstranten. Ook moet ze werken aan de interne cultuur en beleid, zodat het bij alle individuele agenten duidelijk wordt dat deze bezoeken onacceptabel zijn. In plaats van drempels op te werpen voor demonstranten, moet de politie zich juist richten op haar wettelijke taak om demonstraties te faciliteren.

Burgers nog steeds de dupe door het algoritmegebruik van de Belastingdienst

Volgens de expertjuryleden biedt de Big Brother Awards een uitgelezen kans om aandacht te vragen voor schendingen die misschien al bekend zijn, maar die desondanks te weinig aandacht krijgen. In dat licht wijst de jury de Belastingdienst aan als winnaar van de Expertprijs. Ook geeft ze een speciale vermelding aan Microsoft, die was genomineerd voor haar bijdrage aan de genocide in Palestina vanuit haar datacentrum in onze achtertuin. Volgens de jury is het belangrijk dat hier veel meer aandacht voor is.

De Belastingdienst pakt de winst voor het onrechtmatig inzetten van algoritmen. Van de zo’n honderd algoritmen die worden ingezet, blijkt de helft niet aan de wettelijke regels te voldoen. Het gaat op meerdere vlakken mis: de Belastingdienst verzaakt haar wettelijke plicht om bij risicovolle verwerkingen van tevoren in kaart te brengen welke risico’s dit met zich meebrengt en welke maatregelen worden genomen om die te mitigeren. Ook houdt de Belastingdienst zich niet aan de plicht om verwerkingen van persoonsgegevens te verantwoorden en te documenteren. Dat zorgt ervoor dat de algoritmen en de uitkomsten niet controleerbaar zijn en er een risico bestaat voor discriminatie. Daarnaast is er niet altijd sprake van menselijke tussenkomst. De Belastingdienst houdt zich dus nog altijd niet aan de wet, met alle risico’s van dien.

"We spraken met unanieme verontwaardiging over het handelen van de Belastingdienst," licht de vier-koppige jury in een rapport toe. "Het is shockerend om te zien dat de Belastingdienst - na de enorme ravage van het Toeslagenschandaal - nog steeds onrechtmatig algoritmen inzet. Juist omdat we de ernstige gevolgen kennen van de inzet van discriminerende algoritmen door de Belastingdienst, komt de huidige inzet van dit soort algoritmen over als kwade opzet. Het is hoogst problematisch dat de Belastingdienst niet leert van haar fouten." Als het aan ons ligt, moet de Belastingdienst zich dan ook onmiddellijk aan de wet gaan houden.

Positieve prijs naar privacy voorvechters

Tijdens de uitreiking is er ook ruimte voor positief nieuws: de Felipe Rodriquez Award gaat naar personen of organisaties die het afgelopen jaar juist veel hebben betekend voor onze digitale rechten. Dit jaar waren er drie winnaars.

Onderzoeksplatform BOOS (BNNVARA) won allereerst voor het creëren van bewustwording voor de rechten van kinderen in familievlogs. Daarnaast mocht Bert Hubert de prijs in ontvangst nemen, en wel voor het oproepen tot Amerikaanse onafhankelijkheid en digitale soevereiniteit met zijn concrete voorstel 'Cloud Kootwijk'. Tot slot wonnen The Rights Forum, Plant een Olijfboom en PAX voor het voeren van campagne rond het wetsvoorstel om 'verheerlijking van terrorisme' en openbare steunbetuigingen aan zogenoemde terroristische organisaties strafbaar te stellen. Mensen kwamen hierdoor massaal in actie en spraken zich uit tegen dit wetsvoorstel die de uitingsvrijheid en het recht om te demonstreren onder druk zet.

Over de Big Brother Awards

De uitreiking van de Big Brother Awards werd dit jaar voor de twintigste keer door ons georganiseerd. Met deze avond onderzoeken we hoe het is gesteld met privacy en internetvrijheid in Nederland.