Wie vertrouwen we het collectieve goed toe?

Slim speurende burgers op het open internet

Privacy International roept zeven dataverzamelaars ter verantwoording

Documentairemaker Hans Pool brengt een eerbetoon aan de ‘leunstoel­journalisten’ van Bellingcat, een groepje gewone stervelingen die met hun blogs de grootste spelers in de wereldwijde politieke arena ter verantwoording roepen.

Op het IDFA wordt de film Bellingcat – Truth in a Post-Truth WorldDe film gaat tijdens IDFA in wereldpremiere en wordt er vier keer vertoond, vertoond. Bellingcat is de naam van het groepje gewone stervelingen dat wereldfaam verwierf door hun research naar de daders van de aanslag op de MH-17. Zij wisten relatief snel verdachten aan te wijzen, maanden voordat de officiële autoriteiten hetzelfde resultaat konden reproduceren. De documentaire verhaalt over de enorme kracht van onderzoeksjournalistiek door burgers en de vraag welke informatie op het internet nog als betrouwbaar gezien kan worden.

Poortwachters

De onderzoekers van Bellingcat baseren zich vooral op de eigen expertise en op het open internet als informatiebron. Dat kan omdat we leven in een wereld waarin alles en iedereen voortdurend alles vastlegt en dat deelt op het internet – van selfies waarin op de achtergrond een passerend militair konvooi is te zien tot en met de satellietbeelden van Google Maps. Zoals een van de onderzoekers in de documentaire zegt: bij moderne conflicten duren de uren aan beeldmateriaal die beschikbaar zijn vaak langer dan het conflict zelf.

Waar ligt de grens tussen burgerjournalistiek en eigen rechter spelen?

Lang was de belofte van het internet dat de macht zou verschuiven van de klassieke poortwachters zoals grote uitgevers naar de individuele internetter. In zekere zin is dat waar geworden: niet langer hebben we de toestemming van een mediamagnaat nodig om onze eigen insteek op een verhaal wereldkundig te maken. Maar inmiddels zijn we ook wijzer: lang niet alle informatie op het internet is wat het lijkt te zijn. Toch zijn het vaak gepassioneerde bloggers die de waarheid over een gefabriceerd filmpje boven tafel krijgen, en niet de klassieke media.

Geen papierwerk

Nog een keerzijde: we hebben geen controle meer over onze eigen privacy. Dat merken ook de moeders van enkele bij de aanslag op de MH-17 betrokken soldaten, die in de documentaire te zien zijn. Alles wat zij in een besloten forum met elkaar delen over het doen en laten van hun zonen, lezen de onderzoekers van Bellingcat mee. Op die manier kunnen de onderzoekers de verplaatsingen van het Russische leger tot in detail reconstrueren.

Bij moderne conflicten duren de uren aan beeldmateriaal die beschikbaar zijn vaak langer dan het conflict zelf.

En daar zit ook meteen een belangrijk verschil tussen nieuwsgierige burgers en de officiële autoriteiten wiens werk het is de daders op te sporen en te vervolgen. Die autoriteiten functioneren binnen de grenzen van bestaande instituties. Ze zijn traag en aan de inzet van bevoegdheden zijn (terecht!) tal van voorwaarden verbonden. Voor burgers gelden die grenzen niet: ze zijn snel, flexibel en kunnen zonder papierwerk en andere formaliteiten infiltreren in de besloten groepen op sociale media.

Daar zitten natuurlijk allerlei risico’s aan vast. Hoe bepaal je wie het meest betrouwbare verhaal vertelt? Wanneer is er sprake van een gefundeerde beschuldiging en wanneer is iets laster? Waar ligt de grens tussen burgerjournalistiek en eigen rechter spelen? In Pools documentaire lijkt iedereen het er wel over eens: slim speurende burgers zijn een welkome aanvulling op de bestaande onderzoeksjournalistiek en de rechtspraak. Maar ze gaan geen van beide vervangen.

Dit artikel verscheen eerder bij de Filmkrant. De documentaire is inmiddels ook te zien via NPO Start.

  1. DeRaaf

    “Zij wisten relatief snel de schuldigen aan te wijzen, maanden voordat de officiële autoriteiten hetzelfde resultaat konden reproduceren.”

    Vrijheid (analoog en digitaal) betekent ook dat iets of iemand onschuldig is tot het tegendeel door een onafhankelijke rechter is aanvaard!!

    En dan de film aanprijzen als “Truth in een Post-Truth World”??

  2. Peter Zwitser

    Hoewel Bellingcat alle bronnen e.d. (voor zover ik kan zien) toont, ben ik toch wat voorzichtig geworden met hun berichtgeving. De oprichter en grote man Elliot Higgins werkt inmiddels ook voor de Atlantische Commissie (Atlantic Council), min of meer de politieke denktank van de NAVO. Zie bijvoorbeeld
    https://en.wikipedia.org/wiki/Eliot_Higgins
    Daarmee is niet gezegd dat hun informatie niet klopt, maar het is voor mij wel een reden het heel erg kritisch te bekijken.

  3. P.V.

    Wat een onzin over dat propaganda bureau Bellingcat. Wie denk je nou in de maling te nemen? Ga je schamen om mee te werken aan deze doofpot affaire. Nooit gehoord of iets gezien zeker van de lijken in ontbonden staat, stijf van de formaline op de crashsite. Nou ik als gewoon burger die wat verder speurt wel dus. Hiermee heeft de zgn. alternatieve media het voor mij voorgoed af gedaan. Ga toch gewoon bij de telegraaf werken joh, LANDVERRADERS. Ik hoop nog steeds dat het recht zal zegevieren en de werkelijke schuldigen ooit veroordeeld worden, met jullie als medeplichtigen die de waarheid verdoezelen met nepnieuws. Succes met je geweten!!

    • Peter Zwitser

      En ook ’n heel fijne dag gewenst.
      Weet je dat ik serieus niet weet of je Bellingcat nou wel of niet vertrouwt?
      Dat je het artikel kennelijk niet waardeert, is duidelijk. Maar je schrijft zo opgewonden, dat ik van de rest werkelijk helemaal niets begrijp. Behalve dat je kennelijk heel erg vreselijk boos bent.
      Kan natuurlijk zijn omdat ik teveel nepnieuws lees…

      • P.V.

        Okee, als je het echt niet snapt. Doe wat onderzoek naar de eerste beelden van de crashsite en je komt erachter dat er geen verse lijken liggen. Die crash is staged, heeft nooit echt plaatsgevonden. Bellincat werkt samen met overheden, is ingezet om het afleidings- buk-verhaal te ondersteunen. Wat er met de passagiers echt is gebeurd kan men voor vrezen, maar ze zijn niet daar gecrasht. En ja het maakt mij boos dat de gefotoshopte beelden van Bellingcat zelfs hier op alternatieve media gepromoot wordt om de waarheid onder tafel te houden. En als je weet hoeveel hierover onderzocht en geschreven is. Ik zou dit kunnen onderbouwen met een 50-tal links, maar ben geen journalist. Uitgerekend jullie volgen het officiele doofpot nepverhaal van de Buk.
        Mensen laat je niet neppen op deze site, dit is puur overheidspropaganda!!

        • Peter Zwitser

          Met argumenten komen werkt echt veel beter, want nu begrijp ik je.
          Het zal je misschien verbazen, maar ik heb ook wat vraagtekens bij wat tot nu toe bekend is over de officiële lezing over het neerschieten van de MH-17. Ik ben echter heel voorzichtig met hoe ik dat beschrijf, want ik wil de nabestaanden niet nog meer ellende bezorgen met een politiek steekspel.
          Wat betreft Bellingcat. Hun methode vind ik prima. Sterker nog: ik ben zelf oprichter en tien jaar lid geweest van ’n soortgelijk onderzoekscollectief (alleen had je toen nog geen uitgebreid internet).
          Heel veel op het gezied van onderzoek en propaganda deskundige mensen in wie ik vertrouwen heb, schatten Bellingcat hoog in. Ik weet dat bij Bellingcat in ieder geval een aantal zit, die volstrekt integer zijn.
          Los daarvan is het heel goed mogelijk dat Bellingcat wordt misbruikt door ‘hogere machten’. Bijvoorbeeld het in dienst nemen van Higgins door een pro-NAVO-organisatie wijst nou niet direct in de richting van neutraliteit.
          Maar daarmee is niet gezegd dat het niet (deels) waar kan zijn, wat ze beweren. Niet zo heel lang geleden kwamen ze met ’n onthulling die nou niet bepaald pro-westers was (ik weet niet meer welke). Dat kan natuurlijk onderdeel zijn van propaganda, om ze objectief te laten lijken.
          Je kunt er natuurlijk voor kiezen om blindelings alles van ‘deze kant’ of ‘de andere kant’ te wantrouwen. Persoonlijk lijkt het me handiger om alles te lezen (nou ja, ‘alles’, dat is onmogelijk), er kritisch naar te kijken en vooral te letten op dingen als bronvermelding.
          Als dat iemand tot landverrader maakt: prima. Ik ben zo’n ouderwets fossiel die nog steeds gelooft dat er geen landen zouden moeten zijn, dus ik verraad mijn land (en elk ander land ) met plezier, want er zouden geen landen moeten zijn.

  4. Doerak

    “Groepje gewone stervelingen”

    Grapje zeker?

    #bellingcrap

  5. Frank Ho

    Ben werkelijk verbijsterd dat Bits of Freedom dit artikel plaatst. Is dit werkelijk de Stichting Bits of Freedom? Zo’n artikel plaatsen toont zoveel gebrek aan kennis over het onderwerp en is zo legitimerend voor de proxy-intel club die Bellingcat in feite is, dat het beter past in het programmablad van Avro/Tros.
    Dit is precies waar BOF nu juist tegen hoort te waarschuwen.

  6. Jan2

    Ik lees veel critische reacties. En daar ben ik blij mee.

    Want. Opsporing door particulieren loopt al snel uit de hand. Burgerwachten op straat worden snel zelfbenoemde rechters EN beulen. Maar die zie je tenminste nog rondlopen en je kunt dus met ze in discussie gaan. Je kunt ze hun naam vragen en een klacht indienen (desnoods aangifte doen).

    Maar als het gaat om particulieren die op internet rondspeuren, is dat bijzonder moeilijk. Internet is nu al een plaats waar je overal en altijd zichtbaar bent, tot in alle hoeken van de wereld, waar grote verschillen overal tegen elkaar worden gezet, waar de plaatselijke AD-website in Lutjebroek net doet alsof nieuws uit Australie belangrijk plaatselijk nieuws is, zodat iedereen daar weer mee bezig is, en waar niemand meer veilig is – want ZELFS als 90% het niet nodig vindt om er iets mee te doen, er is altijd een groep die gaat schreeuwen en die net zolang stennis schopt totdat er wat gebeurt.

    De remedie voor elk individu is steeds meer: jezelf voorzien van een eigen muur waar je zorgvuldig achter blijft.

    Volwassenen beginnen dat langzaam te begrijpen. Nu eindelijk is dit advies ook min of meer aan scholieren gegeven: wees zeer voorzichtig met wat je verstuurt. Nu pas mogen ze dat leren. Maar ik bedoel maar: zelfs aan kinderen wordt gezegd dat ze zichzelf moeten beschermen door op de eerste plaats gewoon maar nul, niets te verzenden.

    Ikzelf heb mij de adviezen van deskundigen allang eigengemaakt dat je zo min mogelijk feiten over jezelf moet weggeven. Dus liegen over alles, inclusief je geboortedatum. Ze hoeven dat om te beginnen niet te weten, dus er is geen bezwaar tegen. Het is ook goed tegen ID theft, tegen alles dus. Ik word dan minder zenuwachtig voor de toekomst.

    Maar NU gaat BOF deze particulieren ineens behoorlijk sterk aanprijzen? Jammer, en wat dom. Door deze groepen wordt het nog belangrijker dat elk individu zich verstopt. Want zij, die mensen van de digitale burgerwacht, vinden anders altijd wel wat waar ze je op kunnen pakken. En je kunt er niets tegen doen.

    Dus: verstop je. Anders mag je terecht nog zenuwachtiger zijn voor de toekomst dan nu al. Slechte beurt BOF.

  7. Rejo Zenger

    Ook wij zijn blij met alle kritische reacties. Als ons werk nooit wordt bevraagd, verliezen wij alle scherpte. Graag reageren we op enkele opmerkingen.

    Daar kunnen we heel duidelijk over zijn: onderzoeksjournalistiek door burgers is op zichzelf onproblematisch en heeft een belangrijke rol in onze democratische samenleving. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat journalistiek onderzoek iets is dat enkel en alleen door traditionele media gedaan kan worden. Ook burgers kunnen kritische vragen stellen, onderzoek doen en misstanden onder de aandacht brengen. En daarmee de wereld beter maken. Los daarvan: dit soort journalistiek is er nu eenmaal. Het niets vinden maakt niet dat het opeens weg is.

    Ook ik, de auteur van het artikel, ben overigens ooit eens zo begonnen. Voordat ik bij Bits of Freedom begon heb ik jarenlang al mijn vrije tijd besteed aan onderzoek naar zaken waar ik vragen over had, nieuwsgierig naar of kritisch op was. Ik deed onderzoek en publiceerde daarover. Wie zit er achter de Nederlandstalige spam, hoe vaak vliegt de politie met drones boven ons hoofd en wat gebeurt er met de gescande kentekens bij de handhaving van het parkeerbeleid. Mijn enige twee middelen: open bronnen op het internet en een steeds groter netwerk van mensen. En met die kritische houding en op basis van onderbouwde argumenten wist ik het publieke debat beïnvloeden en beleidsmakers te overtuigen bepaalde beslissingen te nemen. Gewoon, als nieuwsgierige burger.

    Natuurlijk ziet Bits of Freedom ook de risico’s die met dit soort werk samenhangen. In het artikel benoemen we ook een paar van die vraagstukken: “Hoe bepaal je wie het meest betrouwbare verhaal vertelt? Wanneer is er sprake van een gefundeerde beschuldiging en wanneer is iets laster? Waar ligt de grens tussen burgerjournalistiek en eigen rechter spelen?” De beste remedie bij al die risico’s: een kritische houding. Niet alles op voorhand afserveren, maar ook niet alles op voorhand accepteren.

    Kortom, die onderzoeksjournalistiek door burgers kan een waardevolle bijdragen leveren aan het publieke debat over grote en kleine thema’s. Maar het helpt als niet alleen die onderzoekende burgers kritisch zijn. “Question everything” zou ieders motto moeten zijn.

  8. maarten

    “open internet als informatiebron”
    Dat pad hebben ze inmiddels verlaten, ze spitten in PNR data, wat absoluut geen open source is.
    https://www.bellingcat.com/news/uk-and-europe/2019/02/14/third-suspect-in-skripal-poisoning-identified-as-denis-sergeev-high-ranking-gru-officer/

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Help mee en steun ons

Door mijn bijdrage ondersteun ik Bits of Freedom, dat kan maandelijks of eenmalig.