In een nieuw rapport heeft de toezichthouder op de geheime diensten, de CTIVD, opnieuw gekeken naar de verwerking van bulkdatasets door de AIVD en MIVD. Wat blijkt? De diensten hebben nog steeds hun processen niet op orde, en ze leven de wet niet na. Teveel mensen hebben toegang tot teveel gegevens, gegevens worden te lang bewaard, en gegevens worden gebruikt voor zaken waarvoor dat niet mag. De toezichthouder doet maar liefst dertien aanbevelingen.

Duiding Bits of Freedom

Drie dingen vallen op. Ten eerste: dit is niet de eerste keer dat de diensten de wet niet naleven. Ook in 2020 bleek dat de AIVD en MIVD gegevens van miljoenen burgers veel te lang bewaarden. Na een klacht van Bits of Freedom moesten ze deze vernietigen. Blijkbaar hebben ze daar niet van geleerd.

Het tweede dat opvalt is dat het erop lijkt dat de geheime diensten hun eigen AI aan het trainen zijn… met onze data. Ze lijken daarbij zelfs gegevens te kopen die afkomstig zijn uit datalekken. Zou ze ons daar niet juist tegen moeten beschermen? Ook gebruiken ze natuurlijk gegevens die ze zelf op grote schaal verzamelen. In tegenstelling tot bij de meeste commerciële aanbieders, kun je hier als burger niet van opt-outen. En: de diensten mogen het helemaal niet.

Tot slot: dit rapport laat zien waarom goed, bindend toezicht nodig is. Alleen dan kunnen burgers en politiek inzicht krijgen in wat de geheime diensten in de praktijk doen, daar een mening over vormen, en kan er politieke verantwoordelijkheid worden genomen.

Dit rapport roept vragen op die bij de aankomende wetswijziging centraal gaan staan. Moet het toezicht afgezwakt worden, zoals de diensten willen, of juist worden versterkt? Is het trainen van AI voldoende reden om de privé communicatie van miljoenen mensen te verwerken? En hoe ga je eigenlijk om met diensten die de wet keer op keer overtreden?

Evelyn Austin, algemeen directeur van Bits of Freedom: "De diensten willen alsmaar meer macht, terwijl ze steeds weer laten zien niet om te kunnen gaan met de macht die we ze al hebben gegeven. Ze brengen hun datahuishouding niet op orde en laten zich niet begrenzen door de wet. Extra zorgelijk voor een overheidsinstantie die by design in het geheim opereert. Het toezicht op deze diensten mag absoluut niet zwakker. Het rapport dat vandaag is verschenen, toont wel aan waarom."

De Wiv 2017, de wet die het werk van de geheime diensten reguleert, wordt herzien en vermoedelijk in augustus ter consultatie aangeboden. Burgers en organisaties zullen dan ongeveer zes weken de tijd hebben om op het voorstel te reageren. Bits of Freedom roept iedereen op dat te doen.